Η ονομασία του προερχόταν από τη μνήμη RAM των 64 KB, χαρακτηριστικό που αποτελούσε σημαντικό εμπορικό πλεονέκτημα την εποχή της παρουσίασής του. Σε μια αγορά όπου αρκετοί ανταγωνιστικοί υπολογιστές διέθεταν 16 ή 48 KB, ο Commodore 64 προσέφερε μεγαλύτερη χωρητικότητα μνήμης, εξειδικευμένα κυκλώματα γραφικών και ήχου και δυνατότητες επέκτασης. Η εμπορική πολιτική της Commodore, με έμφαση στη μείωση του κόστους παραγωγής και στη διάθεση του προϊόντος σε ευρύτερα δίκτυα λιανικής, συνέβαλε στην επιτυχία του.
Η ανάπτυξη του υπολογιστή συνδέθηκε με τον Jack Tramiel, ιδρυτή της Commodore, και με την τεχνογνωσία της MOS Technology, εταιρείας παραγωγής μικροεπεξεργαστών που είχε αποκτήσει η Commodore το 1976. Η σχεδίαση βασίστηκε στη χρήση εξειδικευμένων ολοκληρωμένων κυκλωμάτων, τα οποία επέτρεπαν στον υπολογιστή να προσφέρει δυνατότητες που προηγουμένως απαιτούσαν ακριβότερα συστήματα.
Το αρχικό μοντέλο διέθετε ένα χαρακτηριστικό μπεζ περίβλημα, με ενσωματωμένο πληκτρολόγιο πλήρους διαδρομής. Λόγω του σχήματός του απέκτησε το προσωνύμιο breadbin, δηλαδή «ψωμιέρα». Σε αντίθεση με το ελαστικό πληκτρολόγιο του ZX Spectrum, ο Commodore 64 χρησιμοποιούσε μηχανικά πλήκτρα, γεγονός που διευκόλυνε την πληκτρολόγηση κειμένων και προγραμμάτων. Ο υπολογιστής συνδεόταν με κοινή τηλεόραση ή ειδική οθόνη και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με κασετόφωνο, μονάδα δισκέτας, εκτυπωτή και χειριστήρια παιχνιδιών.
Στο εσωτερικό του βρισκόταν ο μικροεπεξεργαστής MOS Technology 6510, παράγωγο της οικογένειας 6502, με συχνότητα λειτουργίας περίπου 1 MHz. Παρά τη χαμηλότερη ονομαστική συχνότητα σε σχέση με άλλους μικροϋπολογιστές, η συνολική απόδοση του συστήματος ενισχυόταν από δύο ειδικά ολοκληρωμένα κυκλώματα: το VIC-II για τα γραφικά και το SID για τον ήχο.
Το κύκλωμα γραφικών VIC-II υποστήριζε ανάλυση 320 × 200 εικονοστοιχείων, παλέτα 16 χρωμάτων, λειτουργίες πολλαπλών χρωμάτων, οκτώ ανεξάρτητα hardware sprites και ομαλή κύλιση της εικόνας. Οι δυνατότητες αυτές επέτρεπαν τη δημιουργία παιχνιδιών με κινούμενους χαρακτήρες, διαφορετικά επίπεδα γραφικών και σύνθετα περιβάλλοντα. Η χρήση των sprites περιόριζε την ανάγκη συνεχούς επανασχεδίασης της εικόνας από τον κεντρικό επεξεργαστή, επιτρέποντας αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.
Ιδιαίτερη σημασία είχε το κύκλωμα ήχου SID (Sound Interface Device), σχεδιασμένο από τον Robert Yannes. Διέθετε τρεις ανεξάρτητες φωνές, διαφορετικές κυματομορφές, φίλτρα και δυνατότητες διαμόρφωσης του ήχου. Οι συνθέτες και προγραμματιστές αξιοποίησαν αυτά τα χαρακτηριστικά για τη δημιουργία μουσικής που ξεπερνούσε τις απλές ηχητικές ενδείξεις των περισσότερων οικιακών υπολογιστών της περιόδου. Η μουσική του Commodore 64 απέκτησε ιδιαίτερη ταυτότητα και συνέβαλε στην ανάπτυξη της κουλτούρας της ηλεκτρονικής μουσικής και της demoscene.
Η βασική γλώσσα προγραμματισμού ήταν η Commodore BASIC V2, ενσωματωμένη στη ROM του υπολογιστή. Ο χρήστης μπορούσε να γράψει προγράμματα, να εκτελέσει υπολογισμούς, να διαχειριστεί δεδομένα και να δημιουργήσει απλές εφαρμογές. Ωστόσο, η BASIC διέθετε περιορισμένες εντολές για τον άμεσο χειρισμό των γραφικών και του ήχου. Για την πλήρη αξιοποίηση του VIC-II και του SID απαιτούνταν εντολές PEEK και POKE ή προγραμματισμός σε γλώσσα μηχανής. Αυτή η ιδιαιτερότητα συνέβαλε στην εξοικείωση πολλών χρηστών με τη λειτουργία της μνήμης και την αρχιτεκτονική του υπολογιστή.
Η αποθήκευση των δεδομένων πραγματοποιούνταν κυρίως με δύο μέσα: το κασετόφωνο Commodore Datasette και τη μονάδα δισκέτας Commodore 1541. Το Datasette χρησιμοποιούσε ειδικό σύστημα καταγραφής δεδομένων σε μαγνητική ταινία, ενώ η μονάδα 1541 δεχόταν δισκέτες 5,25 ιντσών και επέτρεπε ταχύτερη, αν και σχετικά αργή για τα δεδομένα της εποχής, πρόσβαση σε προγράμματα και αρχεία. Υπήρχε επίσης δυνατότητα εκτέλεσης λογισμικού από κασέτες ROM που τοποθετούνταν στη θύρα επέκτασης.
Ο Commodore 64 υποστήριζε ακόμη εκτυπωτές, modem, joysticks και διάφορα περιφερειακά. Οι δύο ενσωματωμένες θύρες χειριστηρίων διευκόλυναν ιδιαίτερα τη χρήση ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Παράλληλα, η δυνατότητα σύνδεσης με τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες μέσω modem επέτρεπε την ανταλλαγή μηνυμάτων και αρχείων σε συστήματα BBS, πριν από τη μαζική διάδοση του Διαδικτύου.
Η βιβλιοθήκη λογισμικού του περιλάμβανε χιλιάδες τίτλους. Εκτός από παιχνίδια, αναπτύχθηκαν εφαρμογές επεξεργασίας κειμένου, λογιστικών φύλλων, βάσεων δεδομένων, εκπαίδευσης, σχεδίασης και μουσικής σύνθεσης. Το λειτουργικό περιβάλλον GEOS, που παρουσιάστηκε το 1986, εισήγαγε γραφική διεπαφή με παράθυρα, εικονίδια και υποστήριξη ποντικιού, επιτρέποντας στον Commodore 64 να χρησιμοποιηθεί σε εφαρμογές που συνδέονταν με τα νεότερα γραφικά περιβάλλοντα προσωπικών υπολογιστών.
Στον χώρο των παιχνιδιών, τίτλοι όπως τα Impossible Mission (1984), International Karate (1985), The Last Ninja (1987), Maniac Mansion (1987) και Turrican (1990) ανέδειξαν τις δυνατότητες του υπολογιστή. Οι προγραμματιστές αξιοποίησαν τις λειτουργίες του VIC-II, τα hardware sprites, τις διακοπές raster και το κύκλωμα SID για να δημιουργήσουν παιχνίδια με σύνθετα γραφικά, κίνηση και μουσική. Ο Commodore 64 αποτέλεσε επίσης σημαντική πλατφόρμα για τη δημιουργία τεχνικών επιδείξεων (demos), στις οποίες ομάδες προγραμματιστών παρουσίαζαν οπτικά και ηχητικά αποτελέσματα που αξιοποιούσαν τις δυνατότητες του υλικού.
Η εμπορική επιτυχία του συνδέθηκε και με την τιμολογιακή πολιτική της Commodore. Η αρχική τιμή στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν 595 δολάρια, αλλά μειώθηκε σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Η εταιρεία αξιοποίησε τη δυνατότητα εσωτερικής παραγωγής βασικών ηλεκτρονικών εξαρτημάτων και διέθεσε τον υπολογιστή τόσο σε εξειδικευμένα καταστήματα όσο και σε μεγάλα εμπορικά δίκτυα. Οι πωλήσεις εκτιμάται ότι κυμάνθηκαν μεταξύ 12,5 και 17 εκατομμυρίων μονάδων, καθιστώντας τον ένα από τα εμπορικότερα μεμονωμένα μοντέλα προσωπικών υπολογιστών στην ιστορία.
Mimms Museum+1
Το 1986 παρουσιάστηκε ο Commodore 64C, με ανασχεδιασμένο, χαμηλότερο και πιο γωνιώδες περίβλημα, διατηρώντας ουσιαστικά την αρχιτεκτονική και τη συμβατότητα του αρχικού μοντέλου. Το 1990 ακολούθησε το Commodore 64 Games System (C64GS), μια έκδοση προσανατολισμένη αποκλειστικά στα παιχνίδια, η οποία γνώρισε περιορισμένη εμπορική επιτυχία. Η παραγωγή της οικογένειας ολοκληρώθηκε το 1994, όταν η Commodore αντιμετώπισε σοβαρά οικονομικά προβλήματα και οδηγήθηκε σε πτώχευση.
Για μια γενιά παιδιών και εφήβων, ο Commodore 64 αποτέλεσε το πρώτο περιβάλλον στο οποίο συνυπήρχαν το παιχνίδι, η εκπαίδευση και ο προγραμματισμός. Η τηλεόραση του σπιτιού μετατρεπόταν σε οθόνη υπολογιστή, οι κασέτες και οι δισκέτες περιείχαν προγράμματα, ενώ το πληκτρολόγιο επέτρεπε στον χρήστη να δημιουργήσει δικές του εφαρμογές. Η εμπειρία αυτή συνέβαλε στη διαμόρφωση της πρώτης μεγάλης γενιάς οικιακών χρηστών υπολογιστών και στην εξοικείωσή τους με την ψηφιακή τεχνολογία.
Η ιστορική σημασία του Commodore 64 βρίσκεται στη συνδυασμένη επίδραση της προσιτής τιμής, των δυνατοτήτων γραφικών και ήχου, της μεγάλης βιβλιοθήκης λογισμικού και της διάρκειας της εμπορικής του παρουσίας. Αποτέλεσε μια πλατφόρμα που συνέδεσε την οικιακή ψυχαγωγία με τη δημιουργία λογισμικού και διαμόρφωσε μέρος της τεχνολογικής κουλτούρας της δεκαετίας του 1980.
Χρονολογική εξέλιξη του Commodore 64
Έτος Μοντέλο ή γεγονός
1981 Ανάπτυξη των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων VIC-II και SID και σχεδιασμός του νέου υπολογιστή
1982 Παρουσίαση του Commodore 64 στη CES και έναρξη εμπορικής διάθεσης
1983 Σημαντική μείωση της τιμής και επέκταση των πωλήσεων
1984 Κυκλοφορία του φορητού SX-64 και του παιχνιδιού Impossible Mission
1985 Παρουσίαση του Commodore 128, συγγενικού μοντέλου με λειτουργία συμβατότητας C64
1986 Παρουσίαση του Commodore 64C και του γραφικού περιβάλλοντος GEOS
1987 Κυκλοφορία των The Last Ninja και Maniac Mansion
1990 Παρουσίαση του Commodore 64 Games System
1994 Ολοκλήρωση της εμπορικής παραγωγής και πτώχευση της Commodore